Prèske tout peyi ki soti nan gwo povrete nan 70 dènye ane yo te fè l an pati gras ak faktori. E premye faktori yo te souvan faktori rad: machin a koud pa koute chè, moun ka aprann travay la nan kèk semèn, e lemonn toujou bezwen rad. Bangladèch ak Vyetnam pran chemen sa a. Ayiti eseye l tou. Èske sa ka mache isit la?
| Ekspòtasyon rad | Travayè | |
|---|---|---|
| Bangladèch, 2025 | 38,8 milya dola | Plis pase 4 milyon |
| Vyetnam, 2025 (twal ak rad) | ~46 milya dola | — |
| Zòn franch Dominikani, 2025 | ~8 milya dola (tout pwodwi) | 200 134 |
| Ayiti, 2026 | ~88% tout ekspòtasyon | ~30 000 |
1Kijan Bangladèch fè l
An 1978, Bangladèch te gen sèlman nèf faktori rad pou ekspòtasyon, ki te rapòte apèn yon milyon dola pa ane. Apre sa, yon antreprenè, Noorul Quader, siyen yon akò ak Daewoo, yon konpayi Kore di Sid, epi li voye 130 moun al aprann metye a nan Kore. Peze sou chak etap pou wè sa k te pase apre.
Sekrè a pa t faktori a menm. Se te konesans yo. Moun ki te fòme yo al louvri lòt faktori oswa al travay ladan yo, e chak nouvo faktori fòme plis travayè. Yon sèl patenarya fè tout yon endistri pouse.
2Kijan Vyetnam fè l
Vyetnam louvri ekonomi l pou envestisè etranje nan fen ane 1980 yo, e li vin youn nan pi gwo ekspòtatè rad nan lemonn. An 2025, endistri twal ak rad li a ekspòte anviwon 46 milya dola nan 138 peyi, e li depase Lachin kòm premye founisè rad pou Etazini. Kounye a Vyetnam ap monte eskalye a: li fè plis twal pa l ak pwodwi ki vo plis, olye l jis koud.
3Vèsyon Ayiti a
Ayiti gen yon endistri rad tou, e li te konn gwo. An 1988, li te bay anviwon 100 000 moun travay. Gras ak règ komès espesyal Etazini fè pou Ayiti, yo rele HOPE/HELP, li te remonte jiska anviwon 62 000 djòb nan fen 2021. Apre sa, vyolans gang yo frape, faktori fèmen, e anviwon mwatye djòb sa yo disparèt.
Travayè nan endistri rad Ayiti
Sous: Asosyasyon Endistri Ayiti (ADIH), ILO Better Work Haiti.
Menm ak anviwon 30 000 djòb, rad toujou reprezante anviwon 88% ekspòtasyon Ayiti. Règ HOPE/HELP yo te tonbe pou yon ti tan 30 septanm 2025, sa te fè achtè yo pè. Kongrè ameriken an renouvle yo an 2026, e kounye a rad Ayiti ka antre Etazini san frè ladwàn jiska 2028.
4Pwoblèm gwosè a
Men kijan twa endistri yo konpare. Chak pwen se 10 000 travayè.
Bangladèch: plis pase 4 milyon
Zòn franch Dominikani: 200 134
Ayiti: ~30 000
5Sa faktori bezwen, ak kote Ayiti ye
Yon mèt faktori k ap chwazi ant Ayiti, Dominikani ak Amerik Santral gade menm ti lis la. Ayiti deja genyen kèk nan pyès ki pi difisil yo. Se baz yo ki manke.
6Limit chemen rad la
Rad se premye mach eskalye a, se pa destinasyon an. Salè yo ba e travay la di; menm nan Bangladèch, travayè yo toujou ap goumen pou salè ak kantite travay yo mande yo. Peyi ki kontinye monte yo pase nan pwodwi ki pi konplike. Zòn franch Dominikani yo te kòmanse ak rad; jodi a, materyèl medikal se premye pwodwi yo ekspòte. Kore di Sid te kòmanse ak chemiz, menm chemiz li te vin aprann Bangladèch fè pita.
Kidonk, èske Ayiti ka vin yon ekonomi faktori? Repons onèt la: pa san sekirite an premye. Men sa Ayiti genyen yo reyèl, e se yo ki pran plis tan pou bati. Pifò faktori ki rete Ayiti deja ap travay nan pak endistriyèl ki gen pwòp sekirite yo ak aksè nan pò, sa ki montre modèl la ka toujou mache sou tè Ayiti.
An kout: faktori rad te ede lòt peyi pòv soti nan mizè, e Ayiti gen travayè yo ak aksè nan mache a. Sa k manke l, se sekirite, kouran ak estabilite ki ta pèmèt faktori yo rete epi grandi.